Anemia w ciąży

Niedokrwistość (anemia) jest niezwykle istotnym problemem zdrowotnym i społecznym zarówno wśród dzieci, jak i dorosłych. Szacuje się, że może dotyczyć nawet ¼ światowej populacji. Szczególnie narażone są małe dzieci, osoby starsze i kobiety w wieku prokreacyjnym, zwłaszcza kobiety w ciąży. Według danych epidemiologicznych Światowej Organizacji Zdrowia niedokrwistość wśród populacji europejskiej występuje u 20-40% kobiet w ciąży, a najczęstszą jej przyczyną jest niedobór żelaza w organizmie.

Niedokrwistość – diagnostyka

W przebiegu niedokrwistości dochodzi do obniżenia liczby erytrocytów (czerwonych krwinek), stężenia hemoglobiny (czerwonego barwnika krwi pełniącego funkcję transportującą tlen) i hematokrytu (stosunku objętości ertytrocytów do objętości krwi). Niedokrwistość w czasie ciąży definiuje się, gdy stężenie hemoglobiny spada poniżej 11 mg/ dl w pierwszym i trzecim trymestrze ciąży oraz poniżej 10,5 mg/dl w drugim trymestrze.

Niedokrwistość –  przyczyny

Najczęstszą przyczyną niedokrwistości ciężarnych jest niedobór żelaza w organizmie. W czasie ciąży zapotrzebowanie na ten składnik wzrasta 1,5- krotnie, a jego niedobór może być spowodowany między innymi nieprawidłowo zbilansowaną dietą, występowaniem uporczywych wymiotów, brakiem apetytu, obfitymi krwawieniami miesiączkowymi występującymi przed zajściem w ciążę czy zaburzeniami ze strony układu pokarmowego (np. zespół złego wchłaniania, przewlekłe zapalenie trzustki). Do powstania niedokrwistości predysponuje m.in wielopłodowa ciąża czy krótkie odstępy czasu między kolejnymi ciążami. Niedokrwistość w ciąży może być również spowodowana niedoborem kwasu foliowego czy witaminy B12 w organizmie.

Niedokrwistość – objawy

Objawy niedokrwistości są niespecyficzne i mogą być trudne do uchwycenia zwłaszcza w początkowym okresie występowania.  Jednym z najczęściej występujących objawów niedokrwistości jest osłabienie i spadek sprawności psychofizycznej. Może pojawić się niepokój, duszność, bezsenność i kołatanie serca. Występuje bladość powłok skórnych i śluzówek, nadmierne wypadanie włosów i łamliwość paznokci. Niedokrwistość z niedoboru żelaza związana jest ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia porodu przedwczesnego i zwiększoną umieralnością okołoporodową.

Żelazo w produktach spożywczych

Żelazo występuje zarówno w produktach pochodzenia zwierzęcego, jak i roślinnego, jednak nie są one w jednakowy sposób wchłaniane i wykorzystywane przez organizm. Żelazo hemowe (pochodzenia zwierzęcego) wchłania się w przewodzie pokarmowym w około 20 %, natomiast żelazo pochodzenia roślinnego (niehemowe) jedynie w 5 % (dla porównania wchłanialność żelaza mleka kobiecego wynosi 50 %). Bogatym źródłem żelaza jest mięso, podroby (w szczególności wątróbka, jednak nie jest ona zalecana w ciąży ze względu na wysoką zawartość witaminy A ), jaja, ryby, rośliny strączkowe czy produkty zbożowe.

 

Zawartość żelaza (mg) w 100 g wybranych produktów spożywczych:

Wątroba wieprzowa 18,7
Wątróbka kurczaka 9,5
Wątroba cielęca 7,9
Żołądek z kurczaka 3,5
Jaja kurze całe 2,2
Żółtko jaja 7,2
Wołowina, pieczeń 2,3
Wieprzowina, karkówka 1,3
Polędwica sopocka 1,1
Mięso z podudzia indyka ze skora 1,1
Udo z kurczaka 0,7
Sardynka w pomidorach 2,9
Śledź świeży 0,9
Pstrąg tęczowy świeży 0,4
Dorsz świeży bez skory 0,6
Mintaj świeży 0,2
Kasza jaglana 4,8
Kasza gryczana 2,8
Kasza pęczak 1,9
Ryż biały 0,8
Chleb chrupki 4
Chleb żytni razowy 2,3
Chleb baltonowski 1,3
Otręby pszenne 14,9
Płatki owsiane 3,9
Płatki kukurydziane 0,8
Burak 1,7
Bób 1,9
Brokuły 0,9
Fasola , nasiona suche 6,9
Groch, nasiona suche 4,7
Szpinak 2,8
Koper zielony 2,7
Ogórek 0,2
Czarne porzeczki 1,2
Pomarańcza 0,4

 

Substancje wpływające na wchłanianie żelaza

W żywności obecne są substancje mogące zwiększać bądź hamować wchłanianie żelaza w przewodzie pokarmowym. Jednym z czynników negatywnie wpływających na wchłanialność żelaza jest kwas fitynowy obecny m.in w produktach zbożowych, orzechach i nasionach roślin strączkowych. Stężenie kwasu fitynowego w produkcie można obniżyć poprzez odpowiednią obróbkę termiczną, kiełkowanie, mielenie czy zastosowanie procesu fermentacji. Moczenie nasion roślin strączkowych w wodzie znacznie redukuje stężenie kwasu fitynowego, dlatego zaleca się wykonywać ten zabieg przed ich spożyciem. Kolejnym składnikiem żywności będącym inhibitorem wchłaniania żelaza jest kwas szczawiowy występujący np. w szpinaku, szczawiu, rabarbarze, botwinie, kawie, kakao czy herbacie. Obróbka termiczna zmniejsza ilość szczawianów w produkcie. Również polifenole, pomimo swoich prozdrowotnych właściwości, są niekorzystne z punktu widzenia wchłanialności żelaza. Wchłanianie żelaza mogą obniżać także taniny (herbata, kakao, wino, orzechy) czy wapń (mleko i produkty mleczne, nasiona roślin strączkowych). Niektóre składniki mogą natomiast zwiększać wchłanianie żelaza w diecie, np. kwas askorbinowy, kwas jabłkowy czy fruktoza. Znajdują się m.in w czarnych porzeczkach, truskawkach, owocach cytrusowych, czerwonej papryce, jabłkach, rabarbarze, borówkach czy żurawinie.

Podczas spożycia produktów będących bogatym źródłem żelaza niehemowego należy więc spożywać produkty zwiększające jego wchłanianie, a unikać produktów  hamujących proces wchłaniania bądź zredukować ilość substancji niepożądanych poprzez zastosowanie odpowiedniego procesu technologicznego (np. moczenie, gotowanie). W prewencji niedokrwistości należy również zapewnić odpowiednią podaż witaminy B12 oraz kwasu foliowego w diecie.

 

 

autor: mgr dietetyk Paulina Januszko

 

PIŚMIENNICTWO

Jarosz M.: Normy Żywienia dla populacji Polski. Instytut Żywności i Żywienia , Warszawa 2017

Kalaivani. K.: Prevalence & consequences of anemia in pregnancy. Indian J. Med. Res. 2009. 130: 627-33

Kunachowicz i wsp.: Tabele składu i wartości odżywczej żywności, PZWL, Warszawa 2005

Grochal i wsp. Niedokrwistość ciężarnych – wpływ na przebieg ciąży i wyniki porodu. Perinatologia, Neonatologia i Ginekologia, tom 7, zeszyt 1, 37-41, 2014

Horowitz i wsp.: Anemia in pregnancy. Clin. Lab. Med. 2013. 33, 281–29.